Animist is trots op z'n lichaam, een christen niet
Elma Drayer
Religie en Filosofie, zaterdag 15 september 2001Christenen herken je aan hun verkrampte, hoge schouders. Moslims aan hun statige tred. En animisten aan hun fiere lichaamshouding. Dat gaat, zegt antropologe Janet van der Does de Willebois-Andrewes, in elk geval op voor drie dorpen in het zuiden van Senegal.
Deze week promoveerde ze aan de Vrije Universiteit op een onderzoek naar het verband tussen kleding, lichaamshouding en wereldbeeld (Bodywork: dress demeanour and world view in the south of Senegal, uitgegeven in eigen beheer). ,,Ik wilde geen ingewikkeld, cerebraal onderwerp doen'', zegt ze. ,,Antropologen zijn mij vaak veel te abstract.''
In tien jaar tijd maakte Van der Does, een Britse die sinds 1969 in Nederland woont, tien reizen naar het zuiden van Senegal. Het land is er vruchtbaar, niemand hoeft honger te lijden. ,,Alles wat je in de grond stopt, vliegt eruit.'' De laatste keer woonde ze, met man en jongste zoon, ruim drie maanden in een zelfgebouwd huisje in Samatite.
In dit animistische dorp houden ze vast aan het voorvaderlijk geloof in de heiligheid van de natuur. Pal bij Samatite liggen een geheel islamitisch dorp, én een dorp met een christelijke gemeenschap. ,,Heel uitzonderlijk'', zegt ze. ,,En ze leven vreedzaam naast elkaar.''Onderling contact is er alleen sporadisch. ,,Ze kijken eigenlijk allemaal een beetje op elkaar neer. De animisten vinden de moslims lui omdat die niet hard werken op de rijstvelden zoals zij. De moslims vinden de animisten achterlijk omdat die zich niet zo mooi kleden. En de christenen kijken neer op de moslims met hun primitieve wijde gewaden zonder coupenaad.''
Van der Does ging voor haar onderzoek 'de zandweg op'. ,,En dan ga je kijken, goed kijken, en veel praten met mensen. Met hulp van een tolk, want ik kan zelf alleen 'goeiedag' en 'hoe gaat het' zeggen in Diola. Na een tijdje kende iedereen me. Vijandelijk waren de dorpelingen totaal niet. Ik had alleen het nadeel van een rijk mens te zijn, van wie ze veel verwachten. Dat valt dan soms tegen.''
In Senegal praten mensen, tot haar vreugde, gráág over kleding. ,,Dat is typisch Afrikaans. Hier in het Westen is het lang een onderwerp geweest dat je niet belangrijk mocht vinden. Het is niet voor niets dat de antropologie er pas sinds de jaren zestig aandacht aan besteedt.''
Andere wetenschappers bekijken kleding vooral 'semiotisch', alsof het een taal betreft. Kleren geven 'tekens' die verwijzen naar iemands sociale status en identiteit. Van der Does wil een stap verdergaan. Volgens haar kun je kleding niet loszien van het lichaam. Kleding beïnvloedt de houding en manier van bewegen -demeanor- van de drager. Lichaamshouding én kleding kun je op hun beurt weer niet scheiden van iemands worldview.
In de drie Afrikaanse dorpen kon ze haar these mooi toetsen. Voor de gekerstende Senegalezen -ruim honderd jaar geleden arriveerden de eerste Franse missionarissen- is het lichaam niet zo belangrijk, zegt Van der Does. ,,Dat zie je als je ze observeert. Christenen lopen met hun hoofd licht voorover, hun schouders hoog, en ze weten zich vaak geen raad met hun handen. Christenen hebben geleerd dat het gaat om het hoofd, om de feiten, om de geest. Hun kleding is westers en sluit het lichaam af, verdeelt het als het ware in kleine stukjes. Er is geen ruimte voor samenspel tussen lichaam en kleding. Christenen zijn minder op hun gemak met hun lichaam, zitten minder goed in hun vel dan de moslims.''
Die lopen, in Senegal, niet gesluierd. Mannen én vrouwen dragen lange gewaden waarin hun lichaam verborgen gaat. De zware stof draperen ze om zich heen. Een prachtig gezicht, volgens Van der Does. ,,Je zou kunnen zeggen: bij deze moslims is het lichaam zo belangrijk dat ze het moeten bedekken. Lichaamsreiniging is essentieel in de islam. De imam van het dorp zei tegen me: een goede moslim zijn begint met een schoon lichaam en lekker ruiken.'' Gedwongen door de zware gewaden lopen deze moslims statig en elegant, met hun bovenlichaam licht achterover. Het schoeisel -slippers met omhoogstaande punten- bevordert de trage tred eens te meer. ,,Ik heb zo'n gewaad een uurtje geprobeerd'', zegt Van der Does. ,,Het lukte me niet, ik voelde me verschrikkelijk lomp.''De animisten, ten slotte, hebben het minst van de drie met kleding te maken. ,,Vóór de komst van de missionarissen liepen ze praktisch naakt, en binnen het dorp dragen ze nog steeds weinig. Ze bedekken hun lichaam met oude flodders. Kleding dragen ze alleen op bijzondere gelegenheden.'' Hun trots is het lichaam zelf. ,,En ze hebben prachtige lijven: kaarsrecht, tenger, gespierd. Het lichaam is hun instrument. Ze wijden hun hele leven aan het werk op de rijstvelden. Dat is hun roeping.''
Lichaamshouding, kleding en levensvisie vormen samen een een cirkel, zegt Van der Does. ,,Het is een proces, alles hangt met elkaar samen. Het wereldbeeld schrijft bepaalde kleding voor, en het lichaam brengt het wereldbeeld in praktijk.''
Zijn de bevindingen van Van der Does universeel geldig? Ze glimlacht. ,,Ik heb lokaal onderzoek gedaan. Maar als het klopt wat ik beweer, moet het ook hier opgaan. Hoge hakken zorgen voor een andere fysieke én mentale houding. Stilettohakken zijn in zichzelf niet vrouwelijk, ze brengen vrouwelijkheid voort. Op dress down friday, als de spijkerbroek aan mag en de stropdas af, bewegen én gedragen mensen zich minder formeel. Ik heb het omgekeerde gezien bij mijn zoons, als ze een pak aantrokken: gingen ze ineens een beetje stijfjes doen.''
Copyright: Trouw
Lichaamshouding, kleding en levensvisie vormen samen een een cirkel, zegt Van der Does. ,,Het is een proces, alles hangt met elkaar samen. Het wereldbeeld schrijft bepaalde kleding voor, en het lichaam brengt het wereldbeeld in praktijk.''
Volgens een studie gepubliceerd in de Trouw hebben kleding en geloof heel veel met elkaar te maken. Christenen zouden minder trots zijn op hun lichaam en dus het meer verbergen. Animisten (mensen die geloven dat planten en dieren geesten hebben die aanbeden kunnen worden) zien hun lichaam als een instrument en laten het graag zien.
Hoe zie jij de relatie tussen hoe je je kleed en wat je gelooft? Hoe belangrijk vind je wat je draagt?. Ben je het eens met het onderzoek?